Als we aan de woonsituatie in Berlijn denken, is niet alleen het beperkte aantal woningen een probleem, maar vooral de hoge huurprijzen. Onlangs werd echter bekendgemaakt dat er in het groene Bohnsdorf vanaf oktober moderne tweekamerappartementen van 57 vierkante meter worden aangeboden voor slechts 399 euro kale huur. Een klein lichtje aan het einde van de tunnel. Maar betaalbare woonruimte was in Berlijn niet altijd zo moeilijk te vinden. Ook vroeger moest de stad creatieve oplossingen bedenken voor de groeiende behoefte aan woonruimte. Een daarvan staat nog steeds in Berlijn-Wilmersdorf: het snelwegcomplex aan de Schlangenbader Straße, door Berlijners meestal gewoon ‘Schlange’ genoemd. Dit enorme wooncomplex is om een bijzondere reden uniek: een deel van de stadssnelweg is rechtstreeks in het wooncomplex geïntegreerd.
Het complex ontstond tussen 1973 en 1980 en was een buitengewoon stedenbouwkundig antwoord op het woningtekort en de beperkte ruimte in het toenmalige West-Berlijn. Het hoofdcomplex is zo’n 600 meter lang en telt in de eigenlijke snelwegoverbouw ongeveer 1.064 woningen. Als je de aangrenzende randbebouwing meerekent, komt het totale complex uit op zo’n 2.200 woningen. De gebouwen zijn daarbij tot wel 15 verdiepingen hoog.
De ongewone constructie ontstond uit een bijzondere situatie: West-Berlijn was tijdens de deling omringd door de Muur en beschikte slechts over beperkte oppervlakten. Daarom ontstond het idee om de bestaande infrastructuur niet zomaar naast nieuwe woningen te laten lopen, maar de snelweg direct te overbruggen. De toenmalige A104, waarvan het traject nu deel uitmaakt van de A100, werd daarbij in het bouwwerk geïntegreerd. Zo ontstond een lang wooncomplex waarin wonen en verkeer direct met elkaar werden verbonden. De Berlinische Galerie noemt het ongewone complex ook wel een soort ‘liggende wolkenkrabber’.
Om te voorkomen dat je het verkeer direct in de woningen zou merken, werd de snelweg door speciaal ontworpen holle bakken geleid . Deze waren statisch en akoestisch gescheiden van de rest van het bouwwerk, zodat trillingen en verkeerslawaai zo min mogelijk naar de woningen werden doorgegeven. Het idee om verkeerswegen te overbruggen stond destijds internationaal al bekend als een stedenbouwkundige visie. Met de Schlangenbader Straße werd dit in Berlijn echter op een bijzonder grootschalige en ongebruikelijke manier gerealiseerd.
De ‘Schlange’ werd niet alleen ontworpen als woongebouw, maar als een complexe stadsstructuur. Naast de appartementen werden er 118 hobbyruimtes, vier gastenappartementen en twaalf gemeenschappelijke ruimtes gebouwd. Daar kwamen onder andere fiets- en kinderwagenruimtes, parkeerdekken, speeltuinen, groene binnenplaatsen en bedrijfsruimtes bij.
Ook bij de appartementen werd ingezet op diversiteit. In totaal ontstonden er 120 verschillende indelingvarianten. Het ongeveer 600 meter lange hoofdgebouw beschikt bovendien over zo’n 10.000 vierkante meter aan bedrijfsruimte. Het complex werd onder andere ontworpen door Georg Heinrichs, Wolf Bertelsmann, Gerhard Krebs en Klaus Detlev Krebs. De buitenruimtes werden ontworpen door Paul-Heinz Gischow en Walter Rossow.
De ‘Schlange’ hoort bij de architectonische stroming van de zogenaamde megastructuren uit de jaren zestig en zeventig. Het ging daarbij om enorme, multifunctionele bouwwerken die verschillende aspecten van het stadsleven, zoals wonen, verkeer en infrastructuur, met elkaar moesten verbinden. Sinds 2017 staat de Schlangenbader Straße op de monumentenlijst. Daarmee is dit bijzondere wooncomplex niet alleen een voorbeeld van de architectuur en stedenbouw van het verdeelde Berlijn, maar ook een bewaard gebleven getuigenis van hoe de ontwerpers destijds wilden omgaan met het extreme ruimtegebrek in de stad.
