In november 1927 komt een 28-jarige Saks naar Berlijn: Erich Kästner, journalist, dichter, toekomstige bestsellerauteur. Eerst woont hij als onderhuurder in Charlottenburg, vanaf 1929 in de Prager Straße 17 in Wilmersdorf, en schrijft hij in de cafés aan de Kurfürstendamm voor half Berlijn. Maar er gaat nog steeds bijna elke dag post naar een adres in Dresden: naar zijn moeder.
De dubbele Erich: Kästner, de wereldtwijfelaar, in Berlijn
Ida Kästner, kapster, had haar leven helemaal ingezet op die ene zoon, en Erich betaalt dat terug met levenslange zorg: hij stuurt geld en nieuws en gaat regelmatig naar huis. Al als kind had hij geleerd om op de stemmingen van zijn moeder te letten. Vrouwen komen en gaan, de moeder blijft.
Hoe ernstig dat is, vertelt Kästner in zijn autobiografie „Toen ik een kleine jongen was“: Ida leed aan depressies, en de kleine Erich rende huilend en vol angst door Dresden om haar te zoeken. Hij vond haar op een brug over de Elbe, roerloos, met haar blik op de rivier gericht. Hij noemt zichzelf haar beschermengel.
Wie als kind voor een volwassene moet opkomen, voelt al vroeg de last van de wereld op zijn eigen schouders. Kästner laat dit plichtsgevoel nooit los: hij verlegt het van zijn moeder naar de hele wereld.
Tussen Emil en Fabian
Misschien verklaart dat waarom zijn kinderpersonages zo volwassen zijn. In „Emil en de detectives“ (1929) reist een jongen, wiens moeder kapster is (de vader is afwezig), naar Berlijn en wordt bestolen. Hij jaagt op de dief met een bende Berlijnse kinderen, die beter georganiseerd is dan welke instantie dan ook. Kinderen nemen de verantwoordelijkheid voor de wereld op zich.
In Kästners literatuur voor volwassenen ziet de wereld er anders uit. In „Fabian“ (1931) zwerft een 32-jarige reclametekstschrijver door een Berlijn vol nachtclubs, affaires en carrières, waar bijna niemand verantwoordelijkheid neemt … uit gemakzucht, ijdelheid en angst. Het slotbeeld zegt alles: een jongen valt in het water en zwemt zelf naar de oever. Fabian, die wil helpen, kan niet zwemmen en verdrinkt.
Je ziet hierin een omkering van Kästners herinnering aan de Elbbrug in Dresden en een vaag voorgevoel van wat er nog komen gaat…
Een gebroken man neigt naar het water
In 1933 verbranden de nationaalsocialisten Kästners boeken op de Opernplatz, het huidige Bebelplatz. Hij staat onherkenbaar in de menigte, totdat iemand roept dat daar Kästner is. Met moeite weet de schrijver aan de menigte te ontsnappen.
Kästner blijft in Duitsland, als toeschouwer, zoals hij later zegt, en waarschijnlijk ook vanwege zijn moeder. In 1944 vernietigen bommen zijn flat in de Prager Straße.
Na de oorlog vertrekt hij naar München. Kästner is gedesillusioneerd, krijgt een buitenechtelijk kind en wordt de afwezige vader uit zijn boeken. Hij drinkt steeds meer; de alcohol wordt zijn metgezel en het schrijven gaat steeds moeizamer. Kästner verdrinkt, zij het op een andere manier… In 1974 sterft hij in München.
Ben je benieuwd naar het verhaal van Kästner? We hebben zijn verhaal ook in beeld en tekst samengevat in deze Instagram-post:
