Muziek was in het verdeelde Berlijn veel meer dan alleen maar vermaak – het werd een symbool voor vrijheid, hoop en het verlangen naar verandering. Terwijl Udo Lindenberg in 1983 met zijn ‘Sonderzug nach Pankow’ de DDR-leiding provoceerde en Bruce Springsteen in 1988 tijdens zijn legendarische concert in Oost-Berlijn voor honderdduizenden mensen sprak over een wereld zonder muren, zette Leonard Bernstein slechts enkele weken na de val van de Muur opnieuw een muzikaal statement neer. Op eerste kerstdag 1989 dirigeerde de wereldberoemde dirigent in het Schauspielhaus in Oost-Berlijn Beethovens 9e symfonie – maar met één cruciale verandering: de beroemde ‘Ode aan de vreugde’ werd op deze historische avond een ‘Ode aan de vrijheid’.
Op 25 december 1989, slechts enkele weken na de val van de Berlijnse Muur, vond er in het Oost-Berlijnse Schauspielhaus aan de Gendarmenmarkt een bijzonder kerstconcert plaats. De wereldberoemde Amerikaanse dirigent Leonard Bernstein dirigeerde Ludwig van Beethovens Negende symfonie, een van de bekendste werken uit de klassieke muziek. Maar deze keer klonk het beroemde slotkoor in een ongebruikelijke versie: in plaats van ‘Vreugde, mooie goddelijke vonk’ zong het koor ‘Vrijheid, mooie goddelijke vonk’.
Met deze bewuste verandering veranderde Bernstein Friedrich Schillers ‘Ode aan de Vreugde’ in een muzikaal eerbetoon aan de val van de Muur. Die beslissing was extra symbolisch, want Berlijn stond al decennia lang symbool voor de verdeeldheid van Europa. En nu werd juist in Oost-Berlijn een werk uitgevoerd waarvan de boodschap van menselijke verbondenheid een nieuwe historische betekenis kreeg.
Bijzonder opmerkelijk was de samenstelling van het orkest. Naast musici van het symfonieorkest van de Beierse Omroep werkten ook leden van de Staatskapelle Dresden mee, evenals musici uit New York, Londen, Parijs en het toenmalige Leningrad. Daarmee waren ook de vier overwinnende mogendheden van de Tweede Wereldoorlog vertegenwoordigd, die Berlijn na 1945 onder elkaar hadden verdeeld. Op het podium speelden mensen uit landen waarvan de politieke tegenstellingen de stad decennialang hadden gekenmerkt.
Het kerstconcert maakte deel uit van een bijzondere muzikale viering die aan beide kanten van de voormalige grens plaatsvond. Al op 23 december dirigeerde Bernstein Beethovens Negende in de Philharmonie in West-Berlijn. Op 25 december volgde de historische uitvoering in het Schauspielhaus in Oost-Berlijn, het huidige Konzerthaus Berlin. Volgens het Leonard Bernstein Office bereikte de uitzending wereldwijd meer dan 100 miljoen televisiekijkers. Bernstein zelf was diep geraakt door de gebeurtenissen in Berlijn. Hij was ervan overtuigd dat Beethoven de wijziging van de tekst zou hebben goedgekeurd. Tijdens zijn verblijf liep de dirigent door de weer geopende Brandenburger Tor en sloeg hij zelfs met eigen hand een stukje uit de Berlijnse Muur. Zo nam hij een persoonlijk aandenken aan dat historische moment mee naar huis.
De uitvoering kreeg ook daarom een bijzondere betekenis, omdat de Duitse hereniging toen nog moest plaatsvinden. Pas op 3 oktober 1990 werden de twee Duitse staten officieel herenigd. Bernsteins concert vond dus plaats in een overgangsperiode, waarin de Muur al open was, maar Duitsland politiek nog steeds verdeeld was. Vandaag herdenkt het Konzerthaus aan de Gendarmenmarkt deze bijzondere kerstavond. Bernsteins interpretatie geldt tot op de dag van vandaag als muzikaal symbool van de val van de Muur. Door slechts één woord te veranderen, had hij een meer dan 160 jaar oud muziekstuk een nieuwe historische boodschap gegeven.
